Odporność państwa (ang. state resilience) coraz częściej postrzegana jest nie tylko w kategoriach militarnych, lecz jako zdolność systemu społeczno-gospodarczego do przetrwania, adaptacji i szybkiej regeneracji w obliczu kryzysów: konfliktów zbrojnych, katastrof naturalnych, pandemii, cyberataków czy zerwania łańcuchów dostaw. W tym kontekście rzemiosło – rozumiane jako lokalna, wyspecjalizowana produkcja oparta na wiedzy praktycznej i umiejętnościach manualnych – odgrywa rolę znacznie większą, niż sugeruje jego często marginalizowany status we współczesnej gospodarce. Rzemiosło stanowi bowiem jeden z filarów odporności infrastrukturalnej, technologicznej, społecznej i kulturowej państwa.
Rzemiosło jako element bezpieczeństwa gospodarczego
Jednym z kluczowych wymiarów odporności państwa jest bezpieczeństwo gospodarcze, rozumiane jako zdolność do utrzymania podstawowych funkcji produkcyjnych w warunkach zakłóceń globalnych. Kryzysy ostatnich lat – pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie czy zerwane łańcuchy logistyczne – unaoczniły, jak silne uzależnienie od importu osłabia zdolność państw do reagowania na nagłe potrzeby.
Rzemiosło pełni tu funkcję „produkcji rezerwowej” i adaptacyjnej. Małe zakłady ślusarskie, stolarskie, krawieckie czy mechaniczne potrafią szybko przestawić się na wytwarzanie elementów deficytowych: masek ochronnych, przyłbic, części zamiennych, prostych urządzeń medycznych czy komponentów infrastrukturalnych. W czasie pandemii tysiące warsztatów w Europie i Polsce produkowały środki ochrony osobistej, uzupełniając braki przemysłowe. Elastyczność rzemiosła stanowi zatem realne zabezpieczenie przed monopolizacją produkcji przez wielkie koncerny oraz przed skutkami globalnych kryzysów transportowych.
Znaczenie rzemiosła dla infrastruktury krytycznej
Odporność państwa zależy bezpośrednio od sprawności infrastruktury krytycznej: sieci energetycznych, wodociągowych, transportowych, telekomunikacyjnych oraz systemów budowlanych. W praktyce to właśnie rzemieślnicy – elektrycy, hydraulicy, spawacze, monterzy, murarze – są pierwszą linią reagowania w sytuacjach awaryjnych.
Po klęskach żywiołowych, takich jak powodzie, wichury czy trzęsienia ziemi, szybkie przywracanie funkcjonowania infrastruktury opiera się głównie na lokalnych fachowcach. Centralne struktury państwowe często nie dysponują wystarczającą liczbą wyspecjalizowanych ekip technicznych, by działać natychmiast. Silna sieć lokalnego rzemiosła skraca czas odbudowy, zmniejsza koszty interwencji kryzysowych oraz ogranicza społeczne skutki destabilizacji.
Rzemiosło jako zasób strategicznych kompetencji technicznych
Nowoczesne państwa coraz bardziej uzależnione są od technologii, jednak paradoksalnie postępująca automatyzacja nie eliminuje potrzeby umiejętności manualnych. W sytuacjach kryzysowych wyspecjalizowane kompetencje rzemieślnicze stają się zasobem strategicznym.
Przykładem są mechanicy i tokarze zdolni do regeneracji części maszyn bez dostępu do oryginalnych komponentów, czy też ślusarze potrafiący dorabiać elementy infrastrukturalne, piekarze dostarczający żywność, elektronicy zajmujący się naprawą urządzeń komunikacyjnych, czy wreszcie zegarmistrzowie i precyzyjni technicy pracujący przy aparaturze pomiarowej. W warunkach wojennych i sankcyjnych, to właśnie lokalne warsztaty produkują elementy dronów, systemów obserwacyjnych, improwizowanych pojazdów technicznych oraz sprzętu inżynieryjnego. Z kolei zakłady krawieckie przystosowane są do szycia nie tylko mundurów, ale także innej odzieży ochronnej wymaganej w warunkach reagowania na zagrożenia.
Społeczny wymiar odporności: rzemiosło jako stabilizator lokalnych wspólnot
Odporność państwa nie ogranicza się do struktur centralnych. Jest zakorzeniona w kondycji lokalnych społeczności. Rzemiosło wzmacnia ten wymiar poprzez tworzenie stabilnych miejsc pracy niezależnych od globalnych korporacji, utrzymanie lokalnych kompetencji produkcyjnych, czy budowanie kapitału społecznego opartego na zaufaniu i współpracy.
W czasie kryzysów ekonomicznych lokalni rzemieślnicy często podtrzymują ciągłość usług podstawowych: naprawy sprzętu, utrzymania budynków, dostępu do wody czy ogrzewania. Społeczności z rozwiniętym sektorem rzemieślniczym wykazują większą zdolność samoorganizacji oraz szybszą regenerację po wstrząsach gospodarczych.
Dziedzictwo technologiczne i suwerenność kulturowa
Rzemiosło pełni również funkcję magazynu wiedzy technologicznej przekazywanej międzypokoleniowo. Tradycyjne techniki budowlane, metalurgiczne czy tkackie często okazują się bardziej odporne na ekstremalne warunki klimatyczne niż nowoczesne rozwiązania masowe.
Przykładem są regionalne metody budowy domów odpornych na wilgoć, mróz lub upał, czy tradycyjne systemy retencji wody stosowane od wieków w Europie Środkowej. Zachowanie tych kompetencji zwiększa suwerenność technologiczną państwa i zmniejsza zależność od importowanych technologii.
Rzemiosło w strategiach odporności przyszłości
Coraz więcej państw zaczyna dostrzegać znaczenie lokalnej produkcji i kompetencji manualnych w strategiach bezpieczeństwa. Koncepcje takie jak „odporność łańcuchów dostaw”, „nearshoring” czy „produkcja rozproszona” zakładają odbudowę krajowych zdolności wytwórczych. Rzemiosło idealnie wpisuje się w ten model jako uzupełnienie przemysłu wysokoseryjnego. W przyszłości rzemiosło może odegrać kluczową rolę w:
- energetyce rozproszonej (instalacje OZE, magazyny energii),
- modernizacji budynków pod kątem efektywności energetycznej,
- naprawialności sprzętu zamiast jego masowej wymiany,
- gospodarce obiegu zamkniętego.
Dlatego też należy podkreślić, że rzemiosło nie jest jedynie elementem dziedzictwa kulturowego ani niszowym sektorem gospodarki. Stanowi strategiczny zasób odporności państwa: technicznej, społecznej i ekonomicznej. W świecie rosnącej niestabilności geopolitycznej i klimatycznej zdolność do lokalnej produkcji, naprawy oraz adaptacji staje się równie ważna jak nowoczesne technologie cyfrowe czy potencjał militarny. Państwo, które inwestuje w rozwój rzemiosła, inwestuje w swoją długoterminową stabilność i suwerenność.
* Autorem artykułu jest Antoni Kolek, ekspert Związku Rzemiosła Polskiego
