Jak bank centralny może wpływać na Rzemiosło? O tym mówi najnowszy artykuł autorstwa dr Antoniego Kolka, Głównego Ekonomisty ZRP.
W codziennej debacie gospodarczej pojęcia takie jak „niezależność banku centralnego”, „cel inflacyjny” czy „decyzje Rady Polityki Pieniężnej” brzmią niekiedy jak abstrakcyjne pojęcia z akademickich podręczników do makroekonomii. Jednak dla właściciela zakładu stolarskiego, złotnika, piekarni czy zdunów, decyzje podejmowane w Warszawie mają wymiar jak najbardziej materialny. Decydują o rentowności biznesu, o kosztach obsługi kredytu obrotowego, czy wręcz o przetrwaniu przedsiębiorstwa budowanego przez pokolenia. Wniosek jest zatem jednoznaczny – stabilność pieniądza jest dla mikroprzedsiębiorcy tym samym, czym czyste powietrze dla żywego organizmu – dopóki nie brakuje tlenu, nikt o nim nie myśli, ale gdy zaczyna go brakować, uderza to we wszystkie życiowe funkcje.
Aby zrozumieć rolę banku centralnego, musimy powrócić do absolutnych podstaw: czym w swej istocie jest pieniądz? Współczesny pieniądz papierowy i cyfrowy nie ma wartości sam w sobie – opiera się na umowie społecznej i zaufaniu. Pieniądz spełnia swoje funkcje w gospodarce tylko wtedy, gdy posiada trzy fundamentalne cechy:
- jest powszechnie akceptowalnym środkiem wymiany,
- służy jako jednostka obrachunkowa,
- posiada zdolność do przechowywania wartości w czasie.
Gdy bank centralny traci kontrolę nad wartością pieniądza, te trzy kluczowe cechy zaczynają ulegać erozji. Przy wysokiej inflacji pieniądz przestaje być stabilnym miernikiem wartości i przestaje przechowywać wartość w czasie. W skrajnych przypadkach przedsiębiorcy zaczynają uciekać od waluty krajowej, szukając schronienia w walutach obcych lub aktywach trwałych. Dlatego ochrona podstawowych cech pieniądza to nie teoria akademicka – to warunek konieczny, by sektor MŚP mógł bezpiecznie planować swoją przyszłość.
Dlaczego Narodowy Bank Polski musi być niezależny od polityki?
Spór o status instytucji emitującej pieniądz nie jest kwestią doktrynalnej ortodoksji. To lekcja odebrana z brutalnych kryzysów gospodarczych XX wieku. Pokusa każdego rządu – niezależnie od barw politycznych i geografii – polega na szukaniu krótkoterminowych, łatwych rozwiązań. Polityczny cykl wyborczy trwa zazwyczaj cztery lata. Gospodarka operuje w znacznie dłuższych horyzontach czasowych.
Gdyby polityka pieniężna leżała w rękach ministrów, przed każdym wyścigiem wyborczym pokusa sztucznego obniżania stóp procentowych, dodruku pieniądza czy finansowania obietnic socjalnych z długu banku centralnego okazałaby się nie do odparcia. Skutki takiego działania są doskonale znane z historii: krótki efekt „ochłodzenia” politycznego, a następnie gwałtowny wybuch inflacji, spadek wartości oszczędności i załamanie zaufania do waluty.
Niezależność banku centralnego stanowi więc ustrojowy bezpiecznik. Jej celem jest zapewnienie, że decyzje o koszcie pieniądza podejmują eksperci kierujący się długofalowym interesem stabilności cen, a nie bieżącym kalendarzem kampanii wyborczej. Dla sektorów wytwórczego i usługowego niezależny bank centralny oznacza przewidywalność regulacyjną i walutową, bez której niemożliwe jest planowanie budżetu firmy na kolejny rok.
Bank centralny nie kształtuje mikrodecyzji biznesowych bezpośrednio, ale stwarza ramy, w których one zapadają. Poprzez kontrolę podaży pieniądza, operacje otwartego rynku oraz ustalanie podstawowych stóp procentowych, NBP decyduje o wartości i cenie polskiego złotego. Dla przedsiębiorcy kluczowe są dwa wymiary tej stabilności:
- Przewidywalność kosztów i przychodów: Wysoka i zmienna inflacja niszczy rachunek ekonomiczny. Przy dwucyfrowej inflacji wycena usług, zakup surowców czy kontraktowanie długoterminowych robót staje się loterią. Rzemieślnik podpisujący umowę na wykonanie usługi za pół roku nie wie, czy uzyskana kwota pokryje rosnące ceny materiałów. Bank centralny stawiający sobie za priorytet dławienie presji inflacyjnej przywraca gospodarce układ odniesienia.
- Klimat inwestycyjny i kurs walutowy: Stabilna waluta krajowa redukuje ryzyko kursowe, chroniąc eksporterów i importerów przed gwałtownymi wstrząsami. Zaufanie międzynarodowego rynku do instytucjonalnej stabilności banku centralnego wpływa bezpośrednio na ratingi kraju, a co za tym idzie – na koszt finansowania inwestycji w całej gospodarce.
Stopy procentowe: dlaczego sektor MŚP odczuwa je najmocniej?
Choć zmiana stóp procentowych o 25 czy 50 punktów bazowych dla osób postronnych wydaje się korektą kosmetyczną, w bilansie sektora MŚP wywołuje natychmiastową reakcję łańcuchową. Przedsiębiorstwa z sektora MŚP w Polsce charakteryzują się odmienną strukturą finansowania niż wielkie korporacje czy spółki Skarbu Państwa. Koszt kapitału jest dla nich czynnikiem krytycznym z kilku powodów. Po pierwsze małe firmy w znacznie większym stopniu bazują na kredytach obrotowych, liniach w koncie oraz krótkoterminowym finansowaniu pomostowym. Wyższe stopy procentowe bezpośrednio podnoszą koszt obsługi takiego długu. W środowisku wysokich stóp procentowych wypracowana marża biznesowa bywa w całości pożerana przez odsetki bankowe. Po drugie inwestycje i zakup sprzętu odbywają się w sektorze rzemiosła najczęściej za pośrednictwem leasingu lub kredytu inwestycyjnego. Poziom stóp procentowych decyduje o tym, czy przedsięwzięcie jest rentowne, czy też zostaje odłożone na bliżej nieokreśloną przyszłość. Wysokie stopy zamrażają procesy modernizacyjne w mikrofirmach. Po trzecie wzrost stóp procentowych działa dwutorowo. Z jednej strony ogranicza apetyt banków komercyjnych na ryzyko (zaostrzanie kryteriów przyznawania kredytów dla małych podmiotów bez bogatego portfela zabezpieczeń), z drugiej – schładza popyt konsumpcyjny gospodarstw domowych. Wówczas zmniejszona dynamika zakupowa osób prywatnych uderza najszybciej właśnie w lokalne firmy usługowe, drobny handel i rzemiosło.
Równowaga, której potrzebuje polska przedsiębiorczość
Małe i średnie przedsiębiorstwa nie oczekują od banku centralnego strumieni finansowania ani sztucznie utrzymywanego, taniego pieniądza, który w dłuższą metę doprowadzi do niszczącej inflacji. Przedsiębiorcy potrzebują czytelnych reguł gry, w których polityka pieniężna jest transparentna, pozbawiona nacisków politycznych i nakierowana na trwałą stabilność waluty. Niezależny bank centralny, dbający o stabilność cen i prowadzący odpowiedzialną politykę stóp procentowych, jest niezastąpioną gwarancją, że polski rzemieślnik i kupiec będą mogli rywalizować na rynku jakością i innowacyjnością, a nie walką z chaosem finansowym. Stabilny pieniądz to fundament zaufania – a bez zaufania nie ma rozwoju polskiej przedsiębiorczości.
