Kształcenie zawodowe w rzeczywistości dwóch prędkości

15 października, 2026
2:24 pm
Aktualności

Wstęp

Rozwój sztucznej inteligencji, nowoczesnych technologii i automatyzacji procesów w wielu branżach może w istotny sposób wpłynąć na przyszłość rynku pracy, prowadząc do zmian w zatrudnieniu oraz wzrostu zapotrzebowania na określone kompetencje. Według wyników badania przeprowadzonego przez Pew Research Center 59 procent respondentów uważa, że AI doprowadzi do mniejszej liczby miejsc pracy w Polsce w ciągu najbliższych 20 lat[1]. Natomiast z prognozy Międzynarodowego Funduszu Walutowego, na które powołuje się firma Personnel Service, wynika, że „w perspektywie od pięciu do dziesięciu lat nawet ponad 5,5 miliona osób w Polsce może stracić pracę na rzecz sztucznej inteligencji”[2]. Jak podają eksperci „potencjalna redukcja może objąć (…) około 32 procent zatrudnienia w Polsce. Jednocześnie 4,64 miliona pracowników (27 procent) może skorzystać na rozwoju sztucznej inteligencji, a 6,87 miliona osób (40 procent rynku pracy) prawdopodobnie nie odczuje jej wpływu w znaczący sposób”[3]. W obliczu dynamicznych przemian zmieniać musi się również kształcenie zawodowe. Dziś obserwujemy jednak rozbieżność między tempem zmian na rynku pracy a tempem zmian w systemie kształcenia zawodowego. Szkoły branżowe muszą odpowiadać na potrzeby, które wynikają z rozwoju nowych technologii oraz jednocześnie kształcić pracowników w zawodach, na które jest zapotrzebowanie – odpowiadając tym samym na deficyty kadrowe. Ta podwójna presja tworzy rzeczywistość wspomnianych w tytule „dwóch prędkości”.

Rynek potrzebuje specjalistów dostosowanych do wymagań nowoczesnej gospodarki, posiadających konkretne umiejętności zawodowe. Pokazuje to m.in. Raport ekspercki 2026: Systemowe problemy i potrzeby rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce. Perspektywa edukacji i rynku pracy, w którym postawiono tezę, że „polskie kształcenie zawodowe jest systemowo ważne i relatywnie duże, ale jego głównym problemem nie jest już sama skala naboru. Problemem jest zdolność systemu do szybkiego reagowania na zmiany technologiczne, demograficzne, zieloną transformację oraz realny popyt na umiejętności w regionach i branżach”[4]. W Polsce brakuje wykwalifikowanych pracowników i mamy niedopasowanie oferty edukacyjnej szkół branżowych do potrzeb rynku. Jak wynika z badania Future of Jobs Survey 2025 „brak umiejętności jest kategorycznie uważany za największą barierę w transformacji biznesowej”^[5], a „63% pracodawców wskazało je jako główną barierę w latach 2025-2030”^[6]. Jak zatem wspierać system edukacji zawodowej w Polsce, aby odpowiadał na potrzeby rynku pracy?

Stan i wyzwania systemu kształcenia zawodowego

System edukacji zawodowej na przestrzeni lat ulegał licznym przeobrażeniom. Działo się tak głównie ze względu na transformacje ustrojowe czy rewolucje technologiczne – od nauki u samego mistrza zrzeszonego w cechu rzemieślniczym, poprzez przyzakładowe szkoły w okresie PRL – powiązane z przemysłem państwowym, marginalizowanie „zawodówek” w latach 90., po dzisiejszy nowoczesny model szkół branżowych, w tym rzemieślniczych oraz techników, ściśle współpracujących z biznesem. „Tradycyjny model edukacji zakładał dość prostą drogę. Uczeń zdobywał określony zawód, a następnie wykorzystywał nabyte umiejętności przez większą część kariery. Dzisiaj taki scenariusz staje się coraz mniej prawdopodobny”[7]. Technologia i sztuczna inteligencja zmienia bowiem zakres obowiązków pracowników a także sposób ich wykonywania, wymaga też ciągłego aktualizowania wiedzy i umiejętności. Mimo wszystko przekonaliśmy się, że nie ma nic lepszego niż dualny system kształcenia. To właśnie ten system wyróżnia rzemiosło i dziś, po latach niszczenia, jest jedną z lepszych rzeczy, jakimi dysponuje polska gospodarka. Dzięki kształceniu zawodowemu Polska ma renomę na całym świecie[8]. Dane opublikowane przez Eurostat pokazują, że polski system szkolnictwa zawodowego utrzymuje swoją mocną i stabilną pozycję na tle Europy. W skali całej Unii Europejskiej odsetek uczniów szkół średnich wybierających ścieżkę zawodową wynosi obecnie 49,4%. Polska wyraźnie przewyższa unijną średnią, osiągając wynik na poziomie 54,4% uczniów w kształceniu zawodowym[9].

Jednym z problemów polskiego systemu edukacji jest jednak brak stabilności i ciągłości. Co kilka lat dochodzi do zmian systemu, programów nauczania oraz struktury szkół, co prowadzi do przechodzenia od jednych rozwiązań do skrajnie odmiennych. Tymczasem edukacja powinna przygotowywać młodych ludzi nie tylko do zdobywania wiedzy, lecz także do samodzielnego myślenia oraz radzenia sobie w sytuacjach nieprzewidywalnych[10].

Z opinii 24 izb rzemieślniczych wynikają najważniejsze wyzwania stojące obecnie przed kształceniem zawodowym:

nieadekwatne przygotowanie absolwentów szkół do potrzeb rynku pracy;
niedostosowanie podstaw programowych i spadek liczby mistrzów szkolących;
spadek realnej wartości rekompensat finansowych dla mistrzów szkolących;
teoretyczny charakter nauczania w technikach, szkołach policealnych i na studiach;
brak nawyku pracy w realnych warunkach – brak umiejętności praktycznych absolwentów;
mało elastyczny system potwierdzania kwalifikacji formalnych;
narastająca luka międzypokoleniowa – brak następców i ryzyko zaniku tradycyjnych kwalifikacji;
nieefektywne poradnictwo w szkołach;
wysokie koszty stałe (ZUS, podatki) związane z zatrudnieniem i wyszkoleniem młodocianego pracownika;
formalna dewaluacja dyplomów rzemieślniczych w przepisach branżowych – brak bezpośredniego przełożenia stopnia czeladnika czy mistrza na uprawnienia wykonawcze, budowlane itp.

Potrzeby polskiego rzemiosła

Kondycja rzemiosła polskiego nie jest zła, nie utraciło ono nic ze swej przewagi i siły, ale potrzebuje determinacji a także sukcesorów, ponieważ średnia wieku rzemieślnika niepokojąco rośnie. W 1989 roku w Polsce było 800 tys. firm, spośród nich 600 tys. to były zakłady rzemieślnicze. 35 lat temu szkoliliśmy blisko 200 tys. uczniów. Od tego czasu straciliśmy 140 tys. talentów, które mogły tworzyć firmy, płacić podatki i napędzać gospodarkę[11]. W zeszłym roku odnotowano spadek ogólnej liczby uczniów kształconych w rzemiośle z poziomu 74 583 w 2024 r. do 67 461 w 2025 roku oraz spadek liczby zakładów szkolących o 781 r/r (do poziomu 21 639)[12]. Jednak rzemiosło w Polsce wciąż ma silną infrastrukturę: 27 izb, ok. 460 cechów[13] oraz bogate zaplecze egzaminacyjne: 1186 Komisji Czeladniczych i 1176 Komisji Mistrzowskich[14]. W Polsce działają 43 branżowe szkoły rzemieślnicze, kształcące ponad 8 tysięcy uczniów, a liczba przeprowadzonych egzaminów rośnie[15]. Obecnie jest ponad 130 zawodów rzemieślniczych, w których można potwierdzić kwalifikacje zawodowe na czeladnika i mistrza (łącznie ponad 260 kwalifikacji)[16]. Rzemiosło istnieje od wieków dzięki kwalifikacjom, jakości, niekonwencjonalnym umiejętnościom, ale także ogromnej zdolności adaptacji – jedne specjalności znikają, inne się zmieniają, a jeszcze inne powstają. Istotą rzemiosła jest fachowość i umiejętność dostosowania się do potrzeb klienta, a dobry rzemieślnik poradzi sobie także w erze automatyzacji i sztucznej inteligencji[17].

W Strategii rozwoju rzemiosła polskiego w nowej rzeczywistości na lata 2025-2029, przyjętej przez Związek Rzemiosła Polskiego, wprowadziliśmy elementy, do tej pory w rzemiośle nieobecne takie jak: sztuczna inteligencja, robotyzacja, cyfryzacja. Uruchomiliśmy w Związku zespół ds. transformacji cyfrowej oraz podjęliśmy temat sukcesji w rzemiośle. Wywalczyliśmy nową – rozszerzoną definicję rzemieślnika poprzez nowelizację ustawy o rzemiośle. Dzięki temu dziś spółki prawa handlowego mogą być zaliczane do rzemiosła. Ważne jest doskonalenie i aktualizowanie procedur mistrzowskich i czeladniczych, lepsze wsparcie dla uczniów i mistrzów szkolących. Przydałoby się też więcej narzędzi promocji rzemiosła. ZRP uczestniczy w pracach zespołu do spraw deregulacji[18]. Szczególnie ważne są dla nas przygotowanie zawodowe młodocianych oraz egzaminy zawodowe. To Związek Rzemiosła Polskiego ustala standardy wymagań egzaminacyjnych dla egzaminów czeladniczych i mistrzowskich oraz sprawuje nadzór nad działalnością komisji egzaminacyjnych izb rzemieślniczych; odpowiadamy za jakość i etykę zawodową. Tymczasem na rynku mogą działać organizacje powstające poza naszym systemem, nad którymi nie mamy żadnej kontroli, choć również posługują się szyldem rzemiosła. Bardzo ważna jest refundacja pracodawcom wypłaconych młodocianym pracownikom w toku nauki zawodu wynagrodzeń oraz opłaconych od nich składek na ubezpieczenia. To obecnie blisko miliard złotych rocznie. Chcemy, żeby środki na ten cel były zagwarantowane w ustawie budżetowej, a nie zależały od decyzji podejmowanych każdego roku[19].

Rzemiosło dziś, to nie tylko tradycyjne zakłady oferujące unikatowe produkty i usługi, to także zakłady ultranowoczesne . Polskie rzemiosło nie jest więc skansenem. Globalizacja, nanotechnologia, cyfryzacja wchodzą także do firm rzemieślniczych, co powoduje, że bardzo wiele z nich jest zaawansowanych technologicznie[20] i z pewnością poradzi sobie również w rzeczywistości „dwóch prędkości”.

Zapotrzebowanie na zawody szkolnictwa branżowego

W dobie sztucznej inteligencji, nowoczesnych technologii, automatyzacji procesów w wielu branżach, czy robotyzacji, wywołujących zmiany na rynku pracy szczególnie ważna jest rola szkolnictwa branżowego i odbudowa prestiżu zawodów rzemieślniczych. Kształcenie młodych fachowców w szkołach zawodowych i technikach, we współpracy z przedsiębiorstwami, pozwoli uzupełnić braki kadrowe, ale także dostosować kompetencje przyszłych pracowników do realnych potrzeb rynku pracy. Bowiem szkoły branżowe nie tylko odpowiadają na aktualne potrzeby gospodarki, ale również przygotowują młodych ludzi do świadomego budowania kariery, zapewniając im solidne kompetencje i większą pewność na dynamicznie zmieniającym się rynku pracy[21]. Wybór szkoły branżowej nie musi być dzisiaj planem awaryjnym – pokazują to dane, według których w roku szkolnym 2024/2025 „do 1,7 tys. branżowych szkół I stopnia uczęszczało 212,4 tys. uczniów, (…). Kształcenie w 0,3 tys. branżowych szkołach II stopnia kontynuowało 12,6 tys. uczniów”[22].

Tabela 1. Szkoły ponadpodstawowe dla młodzieży w roku szkolnym 2024/2025

	Liczba szkół	Liczba uczniów
Szkoły specjalne przysposabiające do pracy	568	12 610
Branżowe szkoły I stopnia	1 697	212 415
Branżowe szkoły II stopnia	252	12 627
Licea ogólnokształcące	2 470	760 353
Technika	1 848	687 737
Ogólnokształcące szkoły artystyczne (dające uprawnienia zawodowe)	110	14 092

Źródło: Edukacja w roku szkolnym 2024/2025 (wyniki wstępne), wyd. cyt., s. 4.

Jak pokazują dane Głównego Urzędu Statystycznego „naukę w szkołach ponadpodstawowych dla młodzieży zakończyło 320,6 tys. absolwentów z roku szkolnego 2023/2024. Absolwenci liceów dla młodzieży stanowili 46,6% ogólnej liczby absolwentów szkół ponadpodstawowych, a absolwenci techników – 35,8%. Branżowe szkoły I stopnia ukończyło 46,2 tys. osób, branżowe szkoły II stopnia 5,7 tys. osób, a ogólnokształcące szkoły artystyczne dające uprawnienia zawodowe – 2,2 tys.”[23]. Z danych tych wynika, że młodzież wciąż częściej wybiera naukę w szkołach, które dają konkretne kwalifikacje zawodowe. Niestety badania przeprowadzone w ok. 1000 szkół na terenie woj. śląskiego pokazują, że absolwenci nie są przygotowani do podjęcia pracy. Dlatego potrzebni są najlepsi nauczyciele kształcenia zawodowego, w każdej podstawie programowej odpowiednie treści, uwzględniające realia rynkowe, zaś na praktyczną naukę zawodu, młodzi ludzie powinni poświęcać odpowiednią liczbą godzin.

W tym miejscu warto zauważyć, że w ostatniej reformie kształcenia zawodowego wprowadzono 11 nowych zawodów. Środowisko rzemiosła dostrzega potrzebę zmian w klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego oraz docenia część zmian zaproponowanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w zaproponowanym Rozporządzeniu Ministra Edukacji z dnia 20 marca 2026 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego^[24]. Dostosowanie edukacji do rozwoju technologicznego i wymagań nowoczesnego rynku pracy to krok w dobrą stronę. Jednak biorąc pod uwagę to, że w ciągu następnych kilkunastu lat będziemy mieli do czynienia z masową redukcją i transformacją ludzkiej pracy, zdaniem ZRP, resort edukacji powinien uwzględniać sugestie branż przy kształtowaniu celów kształcenia zawodowego oraz doskonaleniu podstaw programowych. Należy wypracować, we współpracy z rzemiosłem, ścieżki uzyskiwania uprawnień czeladniczych i mistrzowskich w nowych zawodach. W przeciwnym razie powstaną puste kierunki, w których teoria ze szkół drastycznie rozjedzie się z potrzebami rynku. Zamiast automatycznej likwidacji tradycyjnych profesji, Ministerstwo powinno stawiać na ich modernizację i dostosowanie do nowych wymagań rynku. Szkolnictwo zawodowe nie może być reformowane w oderwaniu od tych, którzy umożliwiają uczniom praktyczną naukę zawodu, a później zatrudniają absolwentów tej nauki. W opinii ZRP, należy zdecydowanie lepiej wykorzystać potencjał realizowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej projektu pt. Porozumienie branżowe na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego[25]. Z prognozy Ministerstwa, która identyfikuje 34 zawody szkolnictwa branżowego o szczególnym znaczeniu dla rozwoju państwa można wyczytać, że w 2026 roku na krajowym rynku pracy potrzebujemy m.in.[26]:

automatyków;
betoniarzy-zbrojarzy;
cieśli;
dekarzy;
elektromechaników;
elektryków;
kierowców mechaników;
mechaników-monterów maszyn i urządzeń;
mechatroników;
monterów: izolacji przemysłowych, konstrukcji budowlanych, nawierzchni kolejowej czy stolarki budowlanej.

Zawody deficytowe – apel organizacji pracodawców

W lipcu 2026 roku ZRP wraz z innymi organizacjami pracodawców wystąpił do p. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z apelem o ponowne przeanalizowanie decyzji o wstrzymaniu prac nad projektem rozporządzenia określającego wykaz grup zawodów, w których występują niedobory kadrowe, oraz o kontynuowanie prac nad tym instrumentem w formule dialogu z partnerami społecznymi[27]. Zdaniem organizacji pracodawców „wykaz zawodów deficytowych, o którym mowa w art. 29 ustawy z dnia 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, powinien stanowić narzędzie selektywnego, kontrolowanego i opartego na danych reagowania na rzeczywiste niedobory kadrowe. Nie jest to instrument służący zwiększaniu ogólnej skali migracji zarobkowej, lecz rozwiązanie porządkujące system legalizacji pracy cudzoziemców i pozwalające lepiej dopasować działania administracji do potrzeb polskiego rynku pracy”[28].

Według organizacji pracodawców „wykaz zawodów deficytowych może być ważnym narzędziem pozwalającym rozróżniać sytuacje, w których istnieją realne możliwości zaspokojenia potrzeb kadrowych zasobami krajowymi, od tych, w których niedobory mają charakter trwały i udokumentowany”[29]. Ponadto „istnienie wykazu zawodów deficytowych jest szczególnie istotne dla mikro, małych i średnich przedsiębiorstw. W wielu branżach, gdzie dominują przedsiębiorcy z tego sektora, takich jak: budownictwo, transport drogowy, mechanika pojazdowa, gastronomia czy usługi fryzjerskie – niedobory wykwalifikowanych pracowników mają charakter trwały i są potwierdzane zarówno przez monitoring zawodów deficytowych, jak i doświadczenia organizacji gospodarczych”[30]. Jak pokazuje Barometr Zawodów 2026, w Polsce, w deficycie na 2026 rok są m.in.[31]:

elektrycy i energetycy;
kierowcy autobusów;
kierowcy samochodów ciężarowych i ciągników siodłowych;
monterzy instalacji budowlanych;
nauczyciele praktycznej nauki zawodu;
nauczyciele przedmiotów zawodowych;
operatorzy i mechanicy sprzętu do robót ziemnych;
spawacze.

Niedopasowanie oferty edukacyjnej do potrzeb rynku, powoduje braki kadrowe, które ograniczają możliwość rozwoju przedsiębiorstw oraz kształcenie kolejnych pokoleń pracowników w systemie dualnym. Systemie tak bardzo potrzebnym szczególnie teraz, kiedy umiejętności najtrudniejsze do znalezienia wśród kandydatów w Polsce^[32] to m.in. umiejętności techniczne i inżynieryjne. Dlatego organizacje pracodawców apelują o kontynuowanie prac nad projektem rozporządzenia określającego wykaz grup zawodów, w których występują niedobory kadrowe. Zaznaczając przy tym, że „prace te powinny być prowadzone w sposób transparentny, z wykorzystaniem statystyk publicznych, monitoringu zawodów deficytowych i nadwyżkowych, informacji regionalnych, danych publicznych służb zatrudnienia oraz wiedzy i doświadczeń partnerów społecznych”[33].

Priorytet kształcenia zawodowego

Warto przytoczyć jeszcze raz Raport ekspercki 2026: Systemowe problemy i potrzeby rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce. Perspektywa edukacji i rynku pracy, w którym Krzysztof Symela pisze: „szkoła zawodowa nie może być traktowana jako instytucja przygotowująca do stabilnej listy czynności zawodowych[34].

W raporcie rekomenduje się „przejście od modelu ‘szkoła przygotowuje do zawodu’ do modelu ‘szkoła współtworzy regionalny system umiejętności’. Taki system musi łączyć podstawy programowe, praktyczną naukę zawodu, egzaminowanie, doradztwo zawodowe, kształcenie dorosłych i informacje o popycie na kwalifikacje. Najważniejszym zadaniem Ministerstwa Edukacji Narodowej powinno być stworzenie mechanizmu szybkiej aktualizacji kwalifikacji i efektów uczenia się, a nie jedynie okresowa wymiana listy zawodów”[35].

Wyniki pierwszej części badania (które było częścią polsko-bułgarskiego projektu fundacji Instytut Europejski „Pro Futuro”), przeprowadzonego wśród młodzieży szkół średnich i studentów we wrześniu 2020 roku pokazują, że: „edukacja nie zapewnia niezbędnej wiedzy i umiejętności młodym ludziom i choć chcą się uczyć, nie zdobywają potrzebnej wiedzy w szkole”[36]. Wnioski, które wynikają z ww. badania są następujące: „uczelnie, szkoły wyższe i szkoły zawodowe powinny ściślej współpracować z pracodawcami; uczniowie muszą zdobywać wiedzę, która pozwoli im na znalezienie pierwszej pracy zgodnej z profilem wykształcenia i na dostosowanie się do zmieniających się potrzeb pracodawców; formą uzupełniania praktyk i zdobywania doświadczenia zawodowego powinny być staże zawodowe u pracodawców, z wynagrodzeniem dla ucznia; należy usprawnić efektywność egzaminów zawodowych; niezbędna jest weryfikacja programów nauczania; istnieje duża potrzeba zdefiniowania na nowo metod i celów kształcenia zawodowego; potrzeba stworzenia efektywnego systemu kształcenia ustawicznego; kierunki kształcenia na poziomie szkolnictwa średniego powinny być ustalane w oparciu o programy szkół wyższych, te z kolei – zgodnie z potrzebami przedsiębiorców (gospodarki); należy skrócić czas szkolenia fachowców”[37].

Natomiast eksperci portalu ksztalcenie-zawodowe.pl poddali analizie porównawczej dwie kluczowe strategie: Plan działań w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na lata 2022-2025 Ministerstwa Edukacji oraz Rekomendacje zmian w systemie kształcenia zawodowego i ustawicznego w Polsce – dokument opracowany przez środowisko ekspertów i praktyków skupionych wokół ww. portalu. Z przeprowadzonej analizy porównawczej wynikają następujące wnioski[38]: konieczność integracji perspektywy oddolnej w strategii rządowej; priorytetyzacja kompleksowego wsparcia dla kadry nauczycielskiej; potrzeba publicznej debaty nad filozofią egzaminów zawodowych; wykorzystanie synergii między inicjatywami rządowymi a postulatami środowiska. Konkluzja omawianej analizy potwierdza to, że „otwarty i partnerski dialog między decydentami a środowiskiem praktyków jest absolutnie kluczowy dla sukcesu długofalowej modernizacji polskiego kształcenia zawodowego”[39]. Dzięki wspólnemu zaangażowaniu możliwe będzie budowanie kadr przyszłości.

Rzemiosło i jego organizacje powinny być w tych działaniach kluczowym partnerem instytucji publicznych.

Podsumowanie

Bez względu na to, czy pod uwagę weźmiemy nowoczesne sektory gospodarki, czy tradycyjne rzemiosło, wspólnym mianownikiem i warunkiem ich rozwoju będą dobrze przygotowani pracownicy. Odpowiadając na pytanie postawione na wstępie: jak wspierać system edukacji zawodowej w Polsce, aby odpowiadał na potrzeby rynku pracy, można powiedzieć, że potrzebna jest nieustanna współpraca (dialog) pomiędzy Ministerstwem Edukacji Narodowej, szkołami, organizacjami branżowymi a pracodawcami, w szczególności w kwestiach wymienionych w poniższej tabeli.

Tabela 2. Najważniejsze elementy dialogu dotyczące kształcenia zawodowego

Rozwój szkolnictwa branżowego i dualnego modelu kształcenia	systematyczne dostosowywanie listy zawodów szkolnictwa branżowego do zmieniających się potrzeb rynku pracy tak, aby odpowiadać na potrzebę specjalizacji m.in. w zawodach przyszłościuwzględnianie sugestii branż przy kształtowaniu celów kształcenia zawodowego oraz doskonaleniu podstaw programowychkierunki kształcenia na poziomie szkolnictwa średniego powinny być ustalane w synergii z programami szkół wyższychprocedur mistrzowskie i czeladnicze są doskonalone i aktualizowanewięcej narzędzi promocji rzemiosła
Cyfryzacja kształcenia zawodowego	wykorzystanie sztucznej inteligencji w kształceniu branżowymtransformacja cyfrowa rzemiosłaasystenci AI w doradztwie
Nowelizacja prawa oświatowego, ustawy o rynku pracy i ustawy o rzemiośle	dbanie o standardy wymagań egzaminacyjnych dla egzaminów czeladniczych i mistrzowskichnadzór nad działalnością komisji egzaminacyjnych izb rzemieślniczychprzepisy dot. refundacji kosztów kształcenia uczniów – środki na ten cel zagwarantowane w ustawie budżetowejwypracowanie ścieżki uzyskiwania uprawnień czeladniczych i mistrzowskich w nowych zawodachmodernizacja i dostosowanie do nowych wymagań rynku zamiast automatycznej likwidacji tradycyjnych profesjikontynuowanie prac nad projektem rozporządzenia określającego wykaz grup zawodów, w których występują niedobory kadrowe (wykaz zawodów deficytowych)nowelizacja podstaw programowych – w każdej podstawie programowej powinny znaleźć się treści, które pozwolą młodym ludziom wejść na rynek pracywsparcie nauczycieli kształcenia zawodowegoodbiurokratyzowanie i większe wsparcie mistrzów szkolącychstworzenie jednego rejestru ginących zawodów rzemieślniczych
Współpraca z firmami i Cechami	rozwijanie i wzmacnianie współpracy partnerskiej pracodawców, ich organizacji oraz szkół w obszarze kształcenia zawodowego; więcej godzin praktycznej nauki zawodu u pracodawcy.

Źródło: opracowanie własne.

Bibliografia

Apel reprezentatywnych organizacji pracodawców w sprawie kontynuowania prac nad wykazem grup zawodów, w których występują niedobory kadrowe, Warszawa, 16 lipca 2026 r., https://zrp.pl/wp-content/uploads/2026/07/Apel-ZRP-w-sprawie-zawodow-deficytowych-1.pdf

Banach T., Moda na rzemiosło. Czy szkoła branżowa może być drogą do kariery?, https://infozawodowe.men.gov.pl/inicjatywy/moda-na-rzemioslo-czy-szkola-bra

Barometr zawodów 2026, https://barometrzawodow.pl/modul/prognozy-na-plakatach?publica

tion=national&year=2026&form-group%5B%5D=all

Edukacja w roku szkolnym 2024/2025 (wyniki wstępne), GUS, https://stat.gov.pl/download/

gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5488/21/3/1/edukacja_w_roku_szkolnym_20242025_wyniki_wstepne.pdf

Gajda G., Straciliśmy 140 tys. talentów. Ci ludzie mogli stworzyć najlepsze firmy w Polsce, https://strefabiznesu.pl/stracilismy-140-tys-talentow-ci-ludzie-mogli-stworzyc-najlepsze-firmy-w-polsce/ar/c1p2-27454077

Klimek J., Klimek S., Edukacja zawodowa młodzieży a ich przedsiębiorcza postawa na rynku pracy [w:] Zajkowski R. (red.), Bankowość, rynek finansowy, ekonomia, przedsiębiorczość. Teraźniejszość i przyszłość, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2023, https://wydawnictwo.

umcs.eu/js/elfinder/files/Ebook/Bankowo%C5%9B%C4%87%20-%20rynek%20finansowy%20-%20ekonomia.pdf

Klimek J., Zmiany w szkolnictwie branżowym – czy na korzyść rynku pracy?, https://zrp.pl/

zmiany-w-szkolnictwie-branzowym-czy-na-korzysc-rynku-pracy/

Kowalski A., Analiza Porównawcza Strategii Rozwoju Kształcenia Zawodowego w Polsce: Zestawienie Planu Rządowego z Rekomendacjami Środowiskowymi, https://ksztalcenie-zawodowe.pl/analiza-porownawcza-strategii/

Kształcenie Dualne w Rzemiośle. Kluczowe dane operacyjne, statystyki i wyzwania za rok 2025, ZRP, https://zrp.pl/wp-content/uploads/2026/05/Raport-Rzemioslo-2025.pdf

Michalik J., Zaczną się masowe zwolnienia w tych zawodach. Miliony ludzi skończą na bruku. Na polskim rynku pracy rusza wielkie trzęsienie ziemi, https://www.gazetaprawna.pl/

wiadomosci/kraj/artykuly/11266305,ruszy-wielka-lawina-zwolnien-w-tych-zawodach-miliony-ludzi-trafia-sie-na-bruk-na-polskim-rynku-pracy-zaczyna-sie-prawdziwe-trzesienie-ziemi.html

Niedobór talentów w Polsce 2025, https://prowly-prod.s3.eu-west-1.amazonaws.com/uploads/

landing_page_image/image/603481/d602a0455bc361293b879f1c7389e7bf.pdf

Obwieszczenie Ministra Edukacji z dnia 22 stycznia 2026 r. w sprawie prognozy zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy, (M.P. 2026 poz. 146), https://isap.sejm.gov.pl/isap.Nsf/download.xsp/WMP

20260000146/O/M20260146.pdf

Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2024/2025, GUS, Warszawa, Gdańsk 2025, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5488/1/20/1/oswiata_i_wychowanie_w_roku_szkolnym_2024_2025.pdf

Roszkowiak N., Czy polski system edukacji przygotowuje do zawodów przyszłości?, https://flowork.pro/pl/blog/czy-polski-system-edukacji-przygotowuje-do-zawodow-przyszlosci

Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, (Dz.U. 2026 poz. 404), https://isap.sejm.

gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20260000404/O/D20260404.pdf

Rzemiosło nie boi się AI. „Dobremu fachowcowi pracy nie zabraknie”, https://www.pulshr.pl/

zarzadzanie/rzemioslo-nie-boi-sie-ai-dobremu-fachowcowi-pracy-nie-zabraknie,121

958.html

Silver L., Wike R., Fagan M., Lippert J., Globally, More People Expect AI to Cause Job Loss Than Growth, Pew Research Center, September 2026, https://www.pewresearch.org/wp

-content/uploads/sites/20/2026/09/pg_2026.09.17_global-views-of-ai_report.pdf

Standardy egzaminacyjne, https://zrp.pl/dzialalnosc-zrp/oswiata-zawodowa/egzaminy/standardy

-egzaminacyjne/

Symela K., Raport ekspercki 2026: Systemowe problemy i potrzeby rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce. Perspektywa edukacji i rynku pracy, https://ksztalcenie-zawodowe.pl/

raport-ekspercki_2026/

The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, January 2025, https://www.weforum.

org/publications/the-future-of-jobs-report-2025/digest/

Vocational education statistics, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title

=Vocational_education_statistics

Przypisy

[1] L. Silver, R. Wike, M. Fagan, J. Lippert, Globally, More People Expect AI to Cause Job Loss Than Growth, Pew Research Center, September 2026, https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/20/2026/09/pg_

2026.09.17_global-views-of-ai_report.pdf, s. 3.

[2] J. Michalik, Zaczną się masowe zwolnienia w tych zawodach. Miliony ludzi skończą na bruku. Na polskim rynku pracy rusza wielkie trzęsienie ziemi, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/11266305,ruszy

-wielka-lawina-zwolnien-w-tych-zawodach-miliony-ludzi-trafia-sie-na-bruk-na-polskim-rynku-pracy-zaczyna-sie-prawdziwe-trzesienie-ziemi.html

[3] Tamże.

[4] K. Symela, Raport ekspercki 2026: Systemowe problemy i potrzeby rozwoju kształcenia zawodowego w Polsce. Perspektywa edukacji i rynku pracy, https://ksztalcenie-zawodowe.pl/raport-ekspercki_2026/, s. 1.

[5] The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, January 2025, https://www.weforum.org/publications

/the-future-of-jobs-report-2025/digest/

[6] Tamże.

[7] N. Roszkowiak, Czy polski system edukacji przygotowuje do zawodów przyszłości?, https://flowork.pro/pl/blog

/czy-polski-system-edukacji-przygotowuje-do-zawodow-przyszlosci

[8] G. Gajda, Straciliśmy 140 tys. talentów. Ci ludzie mogli stworzyć najlepsze firmy w Polsce, https://strefabiznesu.pl

/stracilismy-140-tys-talentow-ci-ludzie-mogli-stworzyc-najlepsze-firmy-w-polsce/ar/c1p2

-27454077

[9] Vocational education statistics, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Vocational_

education_statistics

[10] Rzemiosło nie boi się AI. „Dobremu fachowcowi pracy nie zabraknie”, https://www.pulshr.pl/zarzadzanie/rze

mioslo-nie-boi-sie-ai-dobremu-fachowcowi-pracy-nie-zabraknie,121958.html

[11] G. Gajda, Straciliśmy 140 tys. talentów…, wyd. cyt.

[12] Kształcenie Dualne w Rzemiośle. Kluczowe dane operacyjne, statystyki i wyzwania za rok 2025, ZRP, https://zrp.pl/wp-content/uploads/2026/05/Raport-Rzemioslo-2025.pdf, s. 2.

[13] Rzemiosło nie boi się AI…, wyd. cyt.

[14] Kształcenie Dualne w Rzemiośle…, wyd. cyt., s. 3.

[15] Tamże.

[16] Standardy egzaminacyjne, https://zrp.pl/dzialalnosc-zrp/oswiata-zawodowa/egzaminy/standardy-egzaminacyjne/

[17] Rzemiosło nie boi się AI…, wyd. cyt.

[18] G. Gajda, Straciliśmy 140 tys. talentów…, wyd. cyt.

[19] Rzemiosło nie boi się AI…, wyd. cyt.

[20] G. Gajda, Straciliśmy 140 tys. talentów…, wyd. cyt.

[21] T. Banach, Moda na rzemiosło. Czy szkoła branżowa może być drogą do kariery?, https://infozawodowe.men.

gov.pl/inicjatywy/moda-na-rzemioslo-czy-szkola-bra

[22] Edukacja w roku szkolnym 2024/2025 (wyniki wstępne), GUS, https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyj

ny/pl/defaultaktualnosci/5488/21/3/1/edukacja_w_roku_szkolnym_20242025_wyniki_wstepne.pdf, s. 4.

[23] Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2024/2025, GUS, Warszawa, Gdańsk 2025, https://stat.gov.pl/download

/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5488/1/20/1/oswiata_i_wychowanie_w_roku_szkolnym_2024_2025.pdf

[24] Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, (Dz.U. 2026 poz. 404), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20260000404/O/D20260404.pdf

[25] J. Klimek, Zmiany w szkolnictwie branżowym – czy na korzyść rynku pracy?, https://zrp.pl/zmiany-w-szkolnictwie-branzowym-czy-na-korzysc-rynku-pracy/

[26] Obwieszczenie Ministra Edukacji z dnia 22 stycznia 2026 r. w sprawie prognozy zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy, (M.P. 2026 poz. 146), https://isap.sejm.gov.pl/isap.Nsf/download.xsp/WMP20260000146/O/M20260146.pdf, s. 4.

[27] Apel reprezentatywnych organizacji pracodawców w sprawie kontynuowania prac nad wykazem grup zawodów, w których występują niedobory kadrowe, Warszawa, 16 lipca 2026 r., https://zrp.pl/wp-content/uploads/2026/07/

Apel-ZRP-w-sprawie-zawodow-deficytowych-1.pdf, s. 1.

[28] Tamże, s. 2.

[29] Tamże.

[30] Tamże, s. 3.

[31] Barometr zawodów 2026, https://barometrzawodow.pl/modul/prognozy-na-plakatach?publication=national&

year=2026&form-group%5B%5D=all

[32] Niedobór talentów w Polsce 2025, https://prowly-prod.s3.eu-west-1.amazonaws.com/uploads/landing_page_image/

image/603481/d602a0455bc361293b879f1c7389e7bf.pdf

[33] Apel reprezentatywnych organizacji pracodawców…, wyd. cyt., s. 3-4.

[34] K. Symela, Raport ekspercki 2026…, wyd. cyt., s. 3.

[35] Tamże, s. 4.

[36] J. Klimek, S. Klimek, Edukacja zawodowa młodzieży a ich przedsiębiorcza postawa na rynku pracy [w:] R. Zajkowski (red.), Bankowość, rynek finansowy, ekonomia, przedsiębiorczość. Teraźniejszość i przyszłość, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2023, https://wydawnictwo.umcs.eu/js/elfinder/files/Ebook/Bankowo%C5%9B%C4

%87%20-%20rynek%20finansowy%20-%20ekonomia.pdf, s. 289.

[37] Tamże, s. 290-291.

[38] A. Kowalski, Analiza Porównawcza Strategii Rozwoju Kształcenia Zawodowego w Polsce: Zestawienie Planu Rządowego z Rekomendacjami Środowiskowymi, https://ksztalcenie-zawodowe.pl/analiza-porownawcza-strategii/

[39] Tamże.